1
ERBESTEA

Txankete hil zen egunean iritsi ginen Mendabiara gure ama Klara, aitona Tete, amona Beatriz, Hugo anaia eta bostok. 1982ko otsailaren 7a zen. Herri osoa zegoen Florida tabernan bilduta telebistari begira, negar batean, eta Armendariz-Sorarraindarrok, tristura kolektibo hura ulertu ezinik. Hotz ikaragarria zegoen, herriko adardun guztiak adargabetzeko moduko haizea, eta behe-lainoak dena inguratzen zuen, beldurrezko film batean bezala. Inguruko paisaia laua zen, desolatua eta lur kolorekoa. Etxeak lurretik sortuak ziruditen, edo haitzetan zizelkatuak. Mendabia okrea zen, eta bertakoak betilun, isil eta barrenkoiak. Aitona Teteri ere halakoxe aldartea jarri zitzaion iritsi bezain pronto. Bere jaioterriak ez zuen hark espero bezala hartu mende erdiko erbestealdiaren ostean. Txanketek protagonismoa lapurtu zion, eta ez gutxi, baina galtzaileen bandokoa izateak ere bazuen bere partea.

        Galtzaileen bandokoa esan dut, nahiz eta 1936an ez zen gerrarik izan Mendabian: lubakirik gabeko sarraskia izan zen. “Inoiz ikusi gabeko gaiztakeria”, esaten zuen aitonak, “eta jendetza elkarren arteko lehian gaiztakeria erakusteko, auzokoaren mina ospatuz, pozarren hura hilda ikusteaz eta haren familia guztiaz gabetuta eta gosez”.

        Aitonak ozta lortu zuen sarraskiari iskin egitea, Bizkaira ihes eginez. Bertan cntko Malatesta batailoian borrokatu zen, frontea erori arte. Handik ere ihes egitea lortu zuen eta, hainbat kiderekin barku bat bahituta, Frantzian erbesteratu zen. Marseillan lan txikiak tartekatu zituen, bigarren mundu-gerrarekin jendarmeek atxilo hartu eta kontzentrazio-esparru batean sartu zuten arte, Oranen, Aljeria frantsesean. Militar kolonial frantsesek presoak zangak zulatzera behartzen zituzten, ondoren leporaino lurperatu, aurpegia eztiz gantzutu eta xinaurriek irents zitzaten. Handik ere ihes egitea ere lortu zuen Tetek, aljeriarren laguntzaz, nora eta Argentinara.

        Han egunkari saltzaile hasi zen, “periodista” lanetan, aitonak esan ohi zuenez. Goizeko hirutan jaiki, lauak eta erdirako kioskoa ireki eta egunkariak saltzen zituen. Ohiko bezeroen artean aitonak estima berezian zuen Matias Krivos austriarra, Los Polvorines auzoko langilea. Goizero haren izena papertxo batean idatzi eta Argentinisches Tageblatt egunkariaren gainean uzten zuen. Matiasek adeitasun handiz eskertzen zion, germaniarren doinu gogor horrekin.

        Garai hartantxe, 1951ko egun batez ezagutu zuen Tetek gure amona Beatriz Mecchi. Beatrizek gurasoen liburu-dendan lan egiten zuen, La Mancha izenekoa, Corrientesen. “Tenía toda la gracia —esaten zuen Tetek—, ¡me volvió chinchorra!”. Bost urte gazteagoa zen amona eta dena irakatsi zion. Aitona 50 kilotan jarri zen, eta lagunak asaldatzen zitzaizkion: “Me decían que comiera más, pero no que hiciera menos jodienda”. Bere hitzak dira. Tetek Beatrizi ezkonsari gisa garbigailu bat eskaini zion, auzoko lehena. Berehala heldu zen alaba, gure ama. Aitonak la India esaten zion Klarari, bere ebanozko txirikorda oparoagatik.

        1960ko goiz batez egunkaria eskuetan hartu eta Matiasen argazkia ikusi zuen aitonak. Mossadek Adolf Eichmann nazia bahitu zuen Buenos Airesen. Adolf Eichmann, Hitlerren erregimeneko ssko ofiziala, judutarren deportazioen antolaketa eta logistikaren arduradun nagusietakoa izan zen. 1942an juduen sarraski sistematikoa martxan jartzen lagundu zuen. “¡Joputa desgraciau, mecagondios!”, amorratzen zen aitona, ziria nola sartu zion gogoratzen zuenean.

        Horren ondotik aitonak periodista lana utzi eta podologo hasi zen, hiriko bainuetxe handienean, amona Beatrizek Margarita Weild kaleko pisua jostura tailer bilakatzen zuela. Tete tangoak abesteari ere eman zitzaion arrabalean. Kantua maite duen familia gara, baina aitona izan zen oholtzara salto egin zuen bakarra. Behin Gordo Podesta eta biak Rawsongo kartzelan eman zuten kantaldia. Gardelen Volver kantatzen hasi eta “que veinte años no son nada” esan zutenean, preso batek oihu egin zien: “¡Desde allá no, pero desde acá sí!”.

        1969an amak Salbador Armendariz arrantzale pasaitarra ezagutu zuen, gure aita. Salba, aitona Tete bezala, anarkista zen, baina euskalduna eta abertzalea. Beretzat munduko langileria batzeko lehen urratsa herri oro askatzea zen. Hugo eta biok 1971ko ekainaren 18an jaio ginen, Retiro auzoan, Buenos Airesko portuko giroan: ostatuak, putetxeak, bizimodu herrikoi, kaletar eta bohemioa, eta gasolio usain betierekoa. Aita itsasora abiatzen zenean Kikiren eraikin zaharreko terrazara igotzen ginen amarekin, Rio de la Platan urruntzen zen itsasontziari eskuaz agur egitera. Kiki gure amaren lagun-mina zen, jostuna baita ere, eta “Buenos Airesko putarik ederrena”, gure aitaren esanetan. Aitak euskaraz egiten zigun beti, eta lehen kantuak ere irakatsi zizkigun, Mixel Labegueriren Gure katua pitxitxi edo Xabier Leteren Seaska kanta. Kuluxka orduan gitarraz abesten zigun, gizon bizardunek ohi duten ahots sakon eta leunaz, batez ere Atahualpa Yupanquiren Duerme, duerme, negrito.

        Larunbat guztietan familia osoa biltzen zen aiton-amonen Malatesta-enean. Hugok eta biok larunbata iristeko egunak zenbatzen genituen mantapean.

        —Asteartea, asteazkena, osteguna, ostirala, larunbata: bost egun!

        —Ez, larunbatak ez du kontatzen!

        A, oroitzapen gozoak! Kanpoan haizeak orbela zirimolatan eramaten zuen bitartean, zuhaitzeko etxolan, Irisek arropak kentzen zizkidan, “orain garbitu egingo zaitut”, eskuez gorputza igurtziz. Gero bere arropak kendu eta “orain zuk ni” zioen, oilo-ipurdia azalean...

        1976ko goiz batez ikusi nuen aita azkenekoz. Goiz hartan bizarra egin eta bibotea utzi zuen. Laneko alkandora urdina zeraman, oihal plantxatu berriaren usaina zerion. Musu eman zidan, inoiz baino estuago besarkatu, eta hitz hauek esan: “Zaindu ama, Paulo, laster itzuliko naiz”. Bost urte nituen, 53 igaro dira, eta oraindik alkandoraren usaina suma dezaket. Bere hitzak ere gogoratzen ditut, baina ahotsa oroitza lausoa da, ihesi doa. Bere aurpegia, ordea, zehatz gogoratzen dut, Super8 kamera eramaten baitzuen itsasora, irudiei begira arin genezan bere hutsunea, susmatu gabe, ala agian susmatuta, noizbait hutsunea betirako izango zela eta, are terribleago dena, zalantzatia, jakinarazpen ofizialik, heriotza ziurtagiririk eta gorpurik gabea. Itsasoak irentsi balu bezala.

        Izugarria zenbat alda daitezkeen gauzak kolpe batean. Gauetik egunera, deblauki, eskolara joatea, lagunekin ateratzea, amaren eguneroko ohiturak, Tete eta Beatrizen ekintza eta erritual prosaikoenak, ohiko bizitza bere alderdi handi eta ezdeusenetan beldur, isiltasun, paralisi eta zorabio bihurtu zen. Mendabiara joan arte, 11 urterekin, norbaitek etxeko atea jotzen zuen bakoitzean Hugok eta biok korrika egiten genuen pasilloan aita zelakoan, bagenekien arren aitak giltzaz irekiko zukeela. Amak ezkutuan egiten zuen negar, eta gure aurrean egingo balu baino okerragoa zen, min sakonagoa salatzen baitzuen. Eta zer egin genezakeen guk? Aitaren hitzak zetozkidan: “Zaindu ama, Paulo, laster itzuliko naiz”. Eta horixe esaten nion amari: “Lasai ama, aita laster itzuliko da, berak esan zidan!”.

        Ordura arte munduko zitalkeriari eusten zion hesia hautsi eta terrorezko uholde bat jausi zen denon gainera. Lagunak arrisku bihurtu ziren, ez zenekien nork salatuko zintuen. Izua barru-barruraino sartu zitzaigun, hezur-muinetaraino. Halere, ama eta amona Beatriz Maiatza plazan elkartzen hasi ziren desagertuen beste ama eta senideekin, han denetik baitzen: amak, aitak, emazteak, senarrak, seme-alabak, anai-arrebak, ahizpak, lehengusu-lehengusinak, eta osaba-izebak ere. Funtzionario eta poliziek beti gauza bera esaten zuten: “Ez dakigu ezer”, “ikertzen ari gara”, “ez daude hemen”. Hitz horiek automatikoki jaurtitzen zituzten, ahoak makina txikien moduan mugituz, begiak bestaldera. Baina Hugok eta biok bagenekien gezurretan ari zirela. Aita han zeukaten, gainerako atxilotuekin, gobernuaren egoitzaren barruan, lurpeko gela edo pasabideren batean, horma lodien atzean, eguneko argirik ikusi gabe. Zergatik ez ziguten egia esaten? Zergatik ez zituzten askatzen?

        Egun batez Hugok eta biok isiltasunaren desfilea egin genuen auzoko plazan, “queremos verdad” zioen afixa makil bati lotua. Auzoko bi neskato baino ez zitzaizkigun batu. Indiar ilaran gindoazen, ahoa benda zuri batez estalita. Komisariatik igarotzean, polizia batek oihu egin zigun barrezka: “¡Mirá, el ejercito rojo!”. Beste behin, Retiro geltokiaren ondoko laratzean, kanabera eta egunkari-paperarekin egindako kometa aireratu genuen Hugok eta biok. Kometari itsasontzi bat marraztu genion. Aitaren ontzia zen. Hugok hariari eusten zion, portuko haizeak kometa zerura zeramala. Jendea begiratu gabe igarotzen zen, presaka. Baina izozki saltzaile zahar bat orgatxoa pausatu eta kometaren kulunkari begira gelditu zen tarte batez, zeremoniak merezi zuen isiltasunean. Gero kukurutxo bana eskaini zigun. Argirik gabe geunden gau batez, Margarita Weild kaleko pisuan, kartoizko irudiak ebaki genituen amarekin, izara bat zintzilikatu, atzean kandela jarri eta, ilunpetan, ipuinak asmatu genituen. Marinela bere izar gidariaren bila argirik gabeko itsasoan, piztien beldur ez ziren umeek lagunduta.

        Ordurako ohikoak ziren Maiatza plazako erromesaldiak, kartelak, zapiak, besarkadak. Amona Beatrizek enpanadak eramaten zituen, amak kafesne beroa termotan. Emakumeek ilea mozten zioten elkarri, iluntasunak irentsitako seme-alabaren istorioak kontatuz, haien izenak ez zitezen gal.

        Gero senideak hasi ziren desagertzen, Maria, Azucena, Leonie, Alice.